Aya qoyulan yük və hüquqi boşluqlar: Ay səthi kimin idarəsindədir?

Ay səthi – hüquqi boz zona

Ay səthi uzun illərdir insan marağının mərkəzində olsa da, hüquqi baxımdan hələ də boz zonadır. ABŞ-da Ay səthinə nəzarət edən xüsusi agentlik yoxdur. Bu, kosmosda yerləşdirilən yük və insan qalıqlarının idarə olunmasında ciddi boşluqlar yaradır.

Kosmosa göndərilən qeyri-adi yüklər

Celestis şirkəti 3,495 dollara (təxminən 5,940 AZN) ev heyvanlarının külünü Aya daşıyır. İnsan qalıqları da bu xidmətə daxildir. 2014-cü ildə Yaponiya bir enerji içkisi formasında yük göndərərək kosmosda qeyri-adi nümunə qoydu. 2024-cü ildə isə məşhur incəsənətçi Jeff Koons Ay səthinə 125 mini heykəl göndərdi; hər biri NFT ilə əlaqələndirilmişdi.

Bir şəxs Ayda nəhəng xaç qoymaq üçün 227,000 dollar (təxminən 386,000 AZN) yığaraq kommersiya lunar fəaliyyətinə diqqət çəkdi. İnsanlar ümumilikdə Aya təxminən 500,000 funt (təxminən 226,796 kq) yük göndəriblər. Bu yükün əksəriyyəti hökumətlərin kosmik aparatlarıdır.

Hüquqi boşluqlar və beynəlxalq razılaşmalar

118 ölkə 1967-ci ildə qəbul edilmiş Outer Space Treaty-yə qoşulub və bu müqavilə kosmosun azad istifadəsini təsbit edir. 2020-ci ildə Artemis Accords kosmik davamlılıq və etik normaları müəyyənləşdirdi. ABŞ-da FAA raket buraxılışlarını tənzimləyir, NASA isə Kommersiya Lunar Yük Xidmətləri proqramı vasitəsilə Amerika şirkətləri ilə əməkdaşlıq edir.

Lakin Ay səthinə qoyulan yüklərə nəzarət hüququnu hansı agentliyin alacağı hələ də aydın deyil. Georgetown Universitetindən Steve Mirmina kommersiya lunar fəaliyyətinin qanuni olduğunu bildirir: “Mən qanunu araşdırdım və təəssüf ki, Ayda yarış avtomobillərinin buraxılmasına qarşı heç bir qanun yoxdur.”

Yerli icmaların narahatlığı

2023-cü ildə Navajo Nation prezidenti Buu Nygren NASA-dan insan qalıqlarının Aya göndərilməsini dayandırmağı tələb etdi. O, Ayın bir çox yerli xalqlar üçün müqəddəs olduğunu vurğuladı: “Ay bizim mədəniyyətimizdə müqəddəs yer tutur.”

Ayda qalan yük və gələcək perspektivlər

Ayda yerləşdirilən əşyalar orada qalır, çünki atmosfer çox nazikdir və eroziya demək olar ki, yoxdur. Eniş zamanı sürətlə daş və toz qaldırılır, bu isə gələcək missiyalar üçün təhlükə yaradır. Ekspertlər bildirir ki, “Ayda artıq çoxlu tullantılar var və onlar gələcək kosmik missiyalar üçün partlayıcı qalıqlara çevrilə bilər.”

Kosmik hüquq və etik məsələlər hələ də tam həllini tapmayıb. İnsanlar Aya yeni yüklər göndərməyə davam etdikcə, bu mövzuda beynəlxalq dialoqun və tənzimləmələrin gücləndirilməsi zəruridir.