Süni intellekt sektorunda trilyonlarla dollarlıq risk: Texnologiya nəhəngləri böyük maliyyə böhranı ilə üzləşə bilər

Süni intellektə yatırılan trilyonlarla dolların gələcəkdə özünü doğruldub-doğrultmayacağı ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib. Texnologiya şirkətləri məlumat mərkəzlərinə və güclü prosessorlara rekord məbləğlər xərcləsələr də, bu investisiyaları qarşılayacaq gəlirin haradan əldə ediləcəyi hələ dəqiq deyil.

Intel və Silikon Vadisində uzun illər rəhbər vəzifələrdə çalışmış Ayşegül İldeniz süni intellekt sektorunda iqtisadi köpük yarana biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Onun sözlərinə görə, şirkətlərin investisiyalarını doğrultması üçün 2030-cu ilə qədər illik 1,4 trilyon dollar gəlir əldə etməsi lazımdır.

Bain & Company-nin 2026-cı il Texnologiya Hesabatı isə daha böyük rəqəmlərə diqqət çəkir. Şirkətin proqnozuna görə, 2031-ci ildə süni intellekt infrastrukturu üçün illik xərclər 1,5 trilyon dollara çata bilər. Bu investisiyaların iqtisadi baxımdan davamlı olması üçün sektorun ildə təxminən 6 trilyon dollar gəlir yaratması tələb oluna bilər.

Microsoft, Google, Amazon, Meta və Oracle kimi şirkətlər artıq bu yarışa yüz milyardlarla dollar ayırırlar. Bain-in hesablamalarına əsasən, onların ümumi kapital xərcləri 2026-cı ildə 780 milyard dollara çata bilər. Bu, cəmi üç il əvvəlki göstəricidən təxminən beş dəfə çoxdur.

Əsas problem odur ki, mövcud süni intellekt xidmətləri belə böyük investisiyaları qarşılamaq üçün kifayət qədər gəlir yaratmır. Bain-in proqnozuna görə, 2031-ci ildə istehlakçı abonəlikləri və reklamlar 200–400 milyard dollar, korporativ süni intellekt tətbiqləri isə 1–1,4 trilyon dollar həcmində gəlir və iqtisadi fayda təmin edə bilər. Bu hesablamalara əsasən, 6 trilyon dollarlıq hədəfə çatmaq üçün ən azı 4,2 trilyon dollarlıq əlavə iqtisadi dəyər yaradılmalıdır.

Şirkətlər bu fərqi aradan qaldırmaq üçün yeni sahələrə ümid bəsləyirlər. Süni intellekt əsaslı axtarış sistemləri və reklamçılıq 100–200 milyard dollar, avtonom nəqliyyat və sənaye sistemləri isə təxminən 400 milyard dollarlıq əlavə bazar imkanı yarada bilər.

Digər perspektivli istiqamət fiziki süni intellektdir. Humanoid robotlar, rəqəmsal əkizlər və ağıllı istehsalat sistemləri avtomobil, elektronika və digər sənaye sahələrində xərcləri azalda bilər. Bain müəyyən sahələrdə istehsal və tədqiqat xərclərinin 10 faiz azalmasının 900 milyard dollarlıq iqtisadi imkan yaradacağını hesablayır.

Lakin maliyyə riskləri ilə yanaşı, texniki məhdudiyyətlər də böyüyür. Nvidia və AMD kimi şirkətlərin süni intellekt prosessorlarına tələbat sürətlə artır. Qabaqcıl çiplərin istehsalında TSMC-dən, yüksək sürətli HBM yaddaşlarında isə SK Hynix, Samsung və Micron kimi istehsalçılardan asılılıq tədarük zəncirində ciddi təzyiq yaradır.

TrendForce-un proqnozuna görə, HBM yaddaşlarının orta satış qiymətləri 2027-ci ildə illik müqayisədə 121 faiz arta bilər. Bu isə onsuz da bahalı olan süni intellekt infrastrukturlarının qurulmasını daha da çətinləşdirə bilər.

Məlumat mərkəzlərinin miqyası da sürətlə böyüyür. Epoch AI-ın hesablamalarına görə, dünyanın ən böyük süni intellekt məlumat mərkəzlərinin gücü və maliyyəti təxminən hər 12–16 aydan bir ikiqat artır.

Buna nümunə olaraq Meta-nın ABŞ-nin Ohayo ştatındakı Prometheus layihəsi göstərilir. Proqnozlara əsasən, məlumat mərkəzinin ümumi maliyyəti 2027-ci ildə 80 milyard, 2029-cu ildə 175 milyard, 2030-cu ildə isə 200 milyard dollara yaxınlaşa bilər.

Bu nəhəng obyektlərin enerji tələbatı da ayrıca problemə çevrilib. ABŞ-nin Virciniya ştatında məlumat mərkəzlərinin elektrik istehlakındakı payının 28 faizi keçdiyi bildirilir. Artan enerji ehtiyacı texnologiya şirkətlərini nüvə enerjisi müqavilələrinə və xüsusi elektrik istehsalı layihələrinə yönəldir.

Mövcud texniki və enerji məhdudiyyətləri səbəbindən 2026-cı ildə istifadəyə verilməsi planlaşdırılan iri məlumat mərkəzi gücünün 30–50 faizinin gecikə biləcəyi proqnozlaşdırılır.

Bununla belə, böyük investisiyalar süni intellekt sektorunda mütləq iqtisadi köpük yarandığı anlamına gəlmir. Əsas risk texnologiyanın uğursuz olması deyil, onun yaratdığı gəlirin xərclər qədər sürətlə artmamasıdır.

Tarixdə internet və dəmir yolu kimi texnologiyalar da böyük investisiya dalğaları yaradıb. Bu sahələr iqtisadiyyatı dəyişdirsə də, onlara sərmayə qoyan bütün şirkətlər qazanc əldə etməyib.

Süni intellekt sektorunda da oxşar vəziyyət yarana bilər. Texnologiya geniş yayılsa və iqtisadiyyatda məhsuldarlığı artırsa belə, bugünkü trilyonlarla dollarlıq investisiyaların hamısının gəlirli olacağına zəmanət yoxdur. Əsas sual isə dəyişmir: süni intellekt şirkətləri qurduqları nəhəng infrastrukturu maliyyələşdirəcək qədər gəlir əldə edə biləcəklərmi?